Tarihin karanlık dönemlerinden İslamiyet’in kabul edildiği 8.-10. yüzyıla kadar sürer.
SÖZLÜ EDEBİYAT
*Ozan, baksı, kam denen kişilerce, kopuz adı verilen müzik aleti eşliğinde şiir söylenirdi.
*Ölçü, hece ölçüsüdür. 7’li, 8’li,11’li kalıpları kullanılmıştır.
*Nazım birimi dörtlüktür.
*Sığır, şölen,yuğ törenleri
*Saf bir Türkçe kullanılmıştır.
*Yarım uyak ve redif kullanılmıştır.
*Doğa, aşk, kahramanlık, yiğitlik, ölüm konuları işlenmiştir.
Sözlü Edebiyat Dönemi Ürünleri
Koşuk: Sığır denilen sürek avları sırasında ve şölen denilen ziyafetlerde söylenen şiirlerdir.
*Dörtlüklerle söylenmiştir.
*Hece ölçüsü kullanılmıştır.
*Genellikle 7’li hece ölçüsüyle söylenmiştir.
*Kafiye düzeni “aaab, cccb, dddb” şekildedir
*Yiğitlik, aşk, tabiat, hasret, doğa güzelliği, savaş konuları işlenmiştir.
*Halk edebiyatındaki “koşma”nın karşılığıdır.
Sagu: ”Yuğ” denilen ölüm törenlerinde, ölen kişilerin iyiliklerini ve ölümünde duyulan acıyı anlatır.
*Kafiye düzeni koşukla aynıdır.
*Halk edebiyatında karşılığı ağıt, divan edebiyatındaki karşılığı mersiyedir.
Sav: Atasözleridir.
Destanlar: Toplumu derinden etkileyen; göç, deprem , savaş, kıtlık gibi olayların etkisiyle söylenmiş, halk arasında kendiliğinden oluşan uzun manzum hikayelerdir.
*Bir milletin ortak hayat görüşünü yansıtır.
*Olağanüstü özellikler taşır.
*Milli dil ve nazım şekilleriyle söylenmiştir.
*Destan kahramanları toplum içinde tanınmış kişilerdir.
İslamiyet Öncesi Türk Destanları
Altay Destanları
Yaratılış Destanı: Türklerin Altay-Yakut zamanında oluşan bir destandır. İlk Türk destanlarındandır. Tanrı Kayra Han’ın dünyayı, insanı yaratması anlatılır.
Saka Dönemi Destanları
Alp Er Tunga Destanı: Alp Er Tunga, M.Ö. VII. Yüzyılda yaşamış bir Saka hükümdarıdır. İran’la uzun süren savaşlar yapmıştır. Destan bu hükümdarın kahramanlıklarını anlatır. Alp Er Tunga’nın İran destanındaki adı Afrasyab’dır.
Şu Destanı: Şu ismindeki Saka hükümdarı döneminde olan olayları anlatır. Türklerin Makedonyalı İskender’le mücadeleleri konu edilmiştir.
Hun-Oğuz Destanları
Oğuz Kağan Destanı: M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete’nin hayatı etrafında şekillenmiştir.
Attila Destanı: V. yüzyılda Avrupa topraklarında devlet kuran Batı Hunlarının hükümdarı Attila’nın fetihlerini anlatır.
Göktürk Destanları
Bozkurt Destanı: Destanda yok olma felaketine uğrayan Göktürklerin yeniden dirilip çoğalmasında ve tarih sahnesine çıkmasında bir bozkurtun, anne kurt olarak etkili olması anlatılmaktadır.
Ergenekon Destanı: Düşman saldırısında yok edilen Türklerden kurtulan iki kişinin ailesiyle birlikte Ergenekon adı verilen yere yerleşmesi, orada çoğalmaları ve daha sonra buradan çıkıp yurtlarına dönmeleri anlatılır.
Uygur Destanları
Türeyiş Destanı: Hun beylerinden birinin, iki kızını Tanrı olduğuna inandıkları bir kurtla evlendirmesi ve bu evlenmeden çoğalmalarını anlatır.
Göç Destanı: Destanda, Uygurların kutsal saydıkları bir taşı Çinlilere vermesinin ardından yaşanan göç anlatılmaktadır.
YAZILI EDEBİYAT
Göktürk (Orhun) Yazıtları
*6. ve 8. yüzyıllar arasında hüküm sürmüş olan Göktürkler zamanından kalmıştır.
*Türk dilinin gelişmiş bir dil olduğunu kanıtlayan ilk metinlerdir.
*Söylev dili ile yazılmıştır.
*Türklerin o dönemdeki yaşam biçimlerini ortaya koyar.
*Türk adının geçtiği ilk Türkçe metindir.
*Türklerin kullandığı ilk alfabe olan Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.
Tonyukuk Yazıtı:
*720-725 yılları arasında dikilmiştir.
*Bilge Tonyukuk, Göktürklerde vezirlik yapmış bir kişidir.
*Yazıtı diktiren ve yazıları yazdıran Tonyukuk’tur.
*Türklerin Çin tutsaklığından kurtuluşu, Göktürklerin savaşlardaki mücadeleleri anlatılır.
*Tonyukuk, anı türünün ilk temsilcisi ve ilk Türk tarihçisi sayılır.
*Dili sade bir Türkçedir ve halk diliyle yazılmıştır.
*Atasözleri ve deyimleri kullanmıştır.
Kül Tigin Yazıtı
*Göktürk hakanı olan Bilge kağan, kardeşi Kül Tigin’in ölümü üzerine 732’de bu anıtı diktirmiştir.
*Göktürklerin Çin esaretinden kurtuluşu, güçlü dönemleri, Kül Tigin’in kahramanlıkları anlatılmıştır.
*Bilge Kağan’ın ağzından anlatılmış, Yolluğ Tigin tarafından yazıya geçirilmiştir.
Bilge Kağan Yazıtı
*Göktürk hakanı olan Bilge Kağan’ın ölümünden sonra 735’te, oğlu Tenri Kağan tarafından dikilmiştir.
*Yazan Yolluğ Tigin’dir.
Uygur Dönemi Eserleri
*Maniheizm ve Budizm ile ilgili eserlerdir.
*On dört harfli Uygur alfabesiyle yazmışlardır.
*Bu dönemde “kökünç” denilen bir tür tiyatro eseri de vardır.
Altun Yaruk: Çinceden çevrilmiştir. Budizmin felsefesini, Buda menkıbelerini anlatır.
Sekiz Yükmek: Çinceden çevrilmiştir. Dini-ahlaki inanışlar yer alır. Kısa cümleler ve içten bir anlatım vardır.
