Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı denilince, geleneksel olanın kökten sarsıldığı en keskin dönemeç hiç şüphesiz Garip Akımı’dır. 1941 yılında Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat’ın birlikte çıkardıkları Garip adlı kitabın önsözüyle başlayan bu hareket, o güne kadar "şiir" denilince akla gelen her şeyi yerle bir etmiştir.
1. "Nasır" Şiire Girer mi? – Estetik Devrim
Garipçiler ortaya çıkana kadar şiir; yüksek zümrenin, süslü kelimelerin ve büyük duyguların alanıydı. Ancak Orhan Veli’nin o meşhur "Hiçbir şeyden çekmedi dünyada / Nasırdan çektiği kadar" mısrası, Türk şiirinde bomba etkisi yarattı. Şiir, saraylı edasından sıyrılarak sokağa, sıradan insanın derdine ve günlük yaşamın sadeliğine indi. Artık şiirin konusu "nasır" gibi basit bir fiziksel acı ya da Süleyman Efendi gibi "sıradan" bir insan olabiliyordu.
2. Ölçü ve Kafiyenin Reddi: Kalıpları Kırmak
Garipçilerin en büyük savaşı geleneksel formlarlaydı. Onlara göre ölçü (aruz veya hece) ve kafiye, şiiri doğal akışından saptıran birer prangaydı. Şiirin anlamı, bu kalıpların içine sıkıştırılmamalıydı. Bu yüzden serbest müstezat ve serbest nazım anlayışını en uç noktaya taşıdılar. Şiiri müzikal bir tınıdan ziyade, konuşma dilinin doğallığına yaklaştırdılar.
3. Söz Sanatlarına Veda
Teşbih (benzetme), istiare (eğretileme) ve mübalağa gibi yüzyıllardır şiirin "olmazsa olmazı" görülen sanatlar, Garipçiler tarafından "eskilik" olarak nitelendirildi. Onlar, gerçeği hiçbir süse başvurmadan, olduğu gibi anlatmanın peşindeydiler. Şiir, zekâ oyunlarıyla değil, çıplak gerçekle okuyucuyu yakalamalıydı.
4. Nükte, İroni ve Şaşırtma
Garip şiirinin en güçlü silahı ironidir. Toplumdaki çarpıklıkları, insanın çaresizliğini veya hayatın saçmalığını anlatırken ince bir mizah kullanırlar. Okuyucuyu şiirin sonunda şaşırtmak (teşne) ve onu gülümsetirken düşündürmek, Orhan Veli ve arkadaşlarının en karakteristik özelliğidir.
5. Akımın Sonu ve Etkileri
Garip akımı, özellikle Orhan Veli’nin 1950’deki erken vefatıyla bir "grup hareketi" olarak zayıflasa da Türk şiirinde açtığı yol asla kapanmadı. Kendisinden sonra gelen İkinci Yeni akımı her ne kadar Garip’in sadeliğine karşı çıksa da, Garipçilerin yıktığı "kalıp duvarları" sayesinde kendilerine yer bulabildiler. Bugün yazdığımız ve okuduğumuz çoğu serbest şiirde, o günün cesur gençlerinin ayak izleri vardır.
"Sizce şiir, Garipçilerin dediği gibi sokağın ve sıradan insanın dili mi olmalı, yoksa İkinci Yeni'deki gibi imgelerle örülü, kapalı bir sanat alanı mı kalmalı?"
